Van hype naar houvast in een wereld van geopolitieke onrust, nieuwe regelgeving en generatieve beloftes
In 2026 is het enthousiasme over (generatieve) AI in Nederlandse organisaties onverminderd groot. Tegelijkertijd is de toon veranderd. Waar de afgelopen jaren vooral in het teken stonden van verkennen, experimenteren en “kijken wat er kan” met generatieve AI, verschuift de aandacht nu naar een veel fundamentelere vraag: wat levert het aantoonbaar op, tegen welke risico’s en onder welke voorwaarden kunnen we het verantwoord opschalen?
De AI-hype heeft plaatsgemaakt voor een volwassen realiteit. Bestuurders, CIO’s en dataprofessionals ontdekken dat succesvolle inzet van AI niet primair een technologisch vraagstuk is, maar een strategische én organisatorische opgave. Het gaat niet langer om de vraag óf je iets met AI moet doen, maar waar, waarom, onder welke randvoorwaarden en wie er uiteindelijk verantwoordelijk blijft.
In dat krachtenveld tekenen zich volgens ons drie grote ontwikkelingen af die samen het speelveld voor Data & AI in 2026 bepalen. We nemen je hier graag eerst hoogover in mee. Later verdiepen we deze trends met stellingen, voorbeelden en onze visie op deze ontwikkelingen. Maar eerst: wat zien we gebeuren?
1. Van experiment naar gerichte en verantwoorde inzet van (generatieve) AI
Verantwoord AI-gebruik vraagt om meer dan alleen technische oplossingen. Het gaat om het vinden van de juiste balans tussen innovatie en zorgvuldigheid. De basis daarvoor ligt in drie pijlers: eerlijkheid en ethiek, veiligheid en transparantie, en duurzame kwaliteit.
De eerste ontwikkeling die we zien is de verschuiving van “AI als doel” naar “AI als middel”. Organisaties hebben inmiddels ervaren dat generatieve AI indrukwekkend is in demo’s, maar grillig in productie. Chatbots die ogenschijnlijk alles weten, blijken in kritische processen opeens niet reproduceerbaar, niet uitlegbaar en moeilijk te beheersen.
Daarmee ontstaat een scherp onderscheid tussen twee werelden:
-
AI als assistent van de mens
Denk aan code assistants, tekstsamenvatters, zoekhulpen, agents die voorbereidend werk doen. Hier ligt in 2026 enorme productiviteitswinst. De risico’s zijn beheersbaar zolang de mens eindverantwoordelijk blijft.
-
AI als motor van procesautomatisering
Zodra AI beslissingen neemt in acceptatie, compliance, planning of klantinteractie verandert het spel. Dan worden robuustheid, reproduceerbaarheid, uitlegbaarheid, bias-beheersing en auditability cruciaal. “Human in the loop” wordt geen slogan maar een ontwerpprincipe. Juist in hoogrisicocontexten – zoals zorg, onderwijs en overheid – wordt verantwoord gebruik van AI geen nice-to-have, maar een randvoorwaarde voor vertrouwen, compliance en maatschappelijke legitimiteit.
AI biedt ongekende kansen, maar zonder een solide businesscase is het slechts een experiment. Veel organisaties worstelen met hardnekkige mythes die tot onrealistische verwachtingen leiden. Daarbij is het belangrijk om te begrijpen dat chatten met een AI niet hetzelfde is als het automatiseren van processen – het vraagt om een andere aanpak. Transparantie in beslissingen (explainability) en duidelijke governance zijn essentieel om vertrouwen te behouden. En boven alles: ethiek mag nooit achterblijven in de race naar innovatie.
Later zullen we deze ontwikkeling dieper uitwerken in de gevolgen voor de praktijk. De kernboodschap: waarde ontstaat niet door het slimste model, maar door de best ontworpen keten van mens, data, model en proces met een duidelijke visie en datastrategie als leidraad.
De eerste ontwikkeling die we zien is de verschuiving van
“AI als doel” naar “AI als middel”
2. Van grenzelozecloudnaar strategische keuzes over soevereiniteit en regelgeving
Parallel daaraan verschuift het fundament onder Data & AI. Jarenlang was “cloud-first” vanzelfsprekend. In 2026 is dat niet langer een dogma maar een afweging.
Geopolitieke spanningen, de CLOUD Act, Europese wetgeving en de komst van de AI Act zorgen ervoor dat organisaties zich bewust worden van één cruciale vraag: waar staat onze data en onder welk juridisch regime valt zij? Deze keuze is niet langer een technisch detail, maar een strategische beslissing. Datasoevereiniteit is uitgegroeid tot een bestuursvraagstuk.
Daar komt bij dat het kostenmodel van AI en data-platformen steeds zwaarder weegt. Generatieve modellen, vector databases, realtime pipelines en experimenten op schaal maken cloudrekeningen onvoorspelbaar. FinOps, hybride architecturen en zelfs een herwaardering van on-premise-oplossingen zijn het logische gevolg.
Ook deze trend zullen we later verdiepen door in te zoomen op het gevaar van vendor lock-in, het beheren van cloudkosten met FinOps, een terugbeweging naar on-premise, en de invloed van internationale wet- en regelgeving. De rode draad: technologische vrijheid maakt plaats voor bewuste afhankelijkheden.
Jarenlang was “cloud-first” vanzelfsprekend.
In 2026 is dat een afweging.
3. Van pionieren naar professionaliseren van de Data & AI-organisatie
De derde, vaak impliciete maar allesbepalende ontwikkeling is de organisatorische volwassenwording van het vakgebied zelf.
AI kan niet langer “erbij” worden gedaan door een innovatieteam of een losse data sciencegroep. Zeker in sectoren met grote maatschappelijke impact, maar eigenlijk in alle organisaties, vraagt dit om structurele inbedding van ethiek, uitlegbaarheid, monitoring en compliance in de governance van Data & AI. In 2026 zien we dat succesvolle organisaties investeren in:
-
- Duidelijke eigenaarschap en governance;
- Brugrollen zoals de Data & AI-translator;
- Een AI-ready datamodel om informatieanalyse toegankelijker te maken;
- Architectuurprincipes en centrale kaders voor low-code en no-code;
- Ethische besluitvorming die verder gaat dan juridisch afvinken;
- Beleid rondom BYO-AI en schaduwgebruik;
- Integratie van FinOps, security, privacy, compliance én modelgovernance (fairness, explainability, monitoring) in het datadomein.
In het vervolg lees je meer over de behoefte aan translators, low-codemoerassen, chatten met je data, BYO-AI, het belang van ethiek, grijstinten in regelgeving en het doorbreken van zwart-witdenken. De boodschap: Data & AI worden een regulier, bedrijfskritisch domein – met dezelfde eisen aan professionaliteit als finance of risk.
De boodschap:
Data & AI worden een regulier, bedrijfskritisch domein
Van technologie naar regie: de keuzes voor 2026
Deze drie ontwikkelingen vormen samen het krachtenveld waarin organisaties in 2026 hun keuzes moeten maken. Niet als losse technologische beslissingen, maar als samenhangend vraagstuk over waarde, risico, verantwoordelijkheid, vertrouwen en regie.
Nieuwsgierig geworden? In het volgende artikel in deze reeks gaan we een stap verder. Aan de hand van prikkelende stellingen en herkenbare praktijkvoorbeelden helpen we je om voorbij de hype te kijken en scherp te krijgen wat Data & AI nu écht betekenen voor jouw strategie, architectuur, organisatie en governance.
We gaan in op de keuzes die ertoe doen, de valkuilen die we in de praktijk vaak tegenkomen en de vragen die je móét stellen als je AI inzet in hoog-risico toepassingen. Hoe borg je eerlijkheid en uitlegbaarheid? Hoe zorg je voor duurzame kwaliteit, ook op de lange termijn? En hoe bouw je met vertrouwen aan oplossingen die niet alleen innovatief zijn, maar ook verantwoord en toekomstbestendig?
Vanuit onze brede blik op de volledige datawaardeketen – van strategie tot engineering, van analyse tot verantwoorde AI-toepassing – delen we inzichten die je helpen om vandaag betere beslissingen te nemen voor morgen.
